Go to the page content
Sálfræði   Offita | 5 Lágm. lestur

Per Nielsen, formaður í Landssamtökum fólks með ofþyngd þekkir vel hvernig það er að upplifa fordóma

Per Nielsen, formaður Landssamtaka fólks með ofþyngd

Í Danmörku eru 800.000 Danir með offitu, margir af þeim eru oft og tíðum með líkamlega, andlega og félagslega fylgikvilla og lifa íþyngjandi lífi. Rannsóknir sýna að þeir sem eru með ofþyngd eru jaðarsettir og verða fyrir einelti – bæði sem börn og fullorðnir. Þeir sem eru með ofþyngd eiga erfiðara með að eignast vini og fá starf, fá lægri laun og eru álitnir síðri manneskjur með minni viljastyrk en grannir einstaklingar. Til viðbótar við fordómana eru einstaklingar með ofþyngd í aukinni hættu á sjúkdómum og dauða. Segja má að þeir sem eru með ofþyngd séu útsettur hópur.

Á þeim grundvelli voru Landssamtök fólks með ofþyngd stofnuð árið 1999 með það að markmiði að fá einstaklinga með ofþyngd til að leggja sitt á vogarskálarnar í umræðunni, á landsvísu, í einstökum byggðum og í sveitarfélögum, um fyrirbyggjandi aðgerðir og aðgerðir sem á að framkvæma í baráttunni við ógnvekjandi fjölgun einstaklinga með offitu í Danmörku.

Frá velmegun til fordóma

Í sögulegu samhengi hefur einstaklingum með offitu alltaf verið lýst sem ákveðnum hópi með ákveðinn persónuleika. Áður fyrr var litið á offitu sem merki um velmegun, virðuleika eða lífsgleði. Nú til dags hefur viðhorfið færst í þá átt að fólk með offitu hafi ekki stjórn á hlutunum og taki áhættu með tilliti til eigin heilsu.

Við þekkjum þetta vandamál. Viðhorfið að það sé á þeirra eigin ábyrgð og að þeir stýri því sjálfir hversu þungir þeir eru, er ekki óþekkt. Við verðum oft vör við þetta viðhorf. Einnig hefur verið sýnt fram á þetta viðhorf í rannsóknum þar sem allt að 80% dönsku þjóðarinnar telur að ofþyngd sé á ábyrgð einstaklingsins.

Segja má að einstaklingar með ofþyngd séu útsettur hópur. Setningar eins og „Bara ef maður vill það nógu mikið...“, „Hvar er viljastyrkurinn...“. „Borðaðu bara minna...“ eru vel þekktar setningar. Vísindin hafa enn ekki sýnt fram á tengsl offitu við ákveðna tegund persónuleika, og því getum við ekki sagt að þeir sem eru með offitu séu með ákveðin persónuleikaeinkenni. Ólíkt öðrum hópum sem eru með sjúkdóma eða eiga við misnotkun að stríða, er ómögulegt fyrir einstaklinga með offitu að fela sína ofþyngd og þeir hafa því þannig séð aldrei möguleika á því að litið sé á þá öðruvísi en sem einstaklinga með offitu, með öllum þeim fordómum, augnagotum og athugasemdum sem því fylgja.

Að hver einstaklingur beri einn ábyrgð á eigin heilsu og þyngd, verður vonandi brátt úr sögunni

Þegar einstaklingar sem eru með offitu leita til læknis til að fá hjálp til að létta sig, hefur læknirinn því miður ekki úr mörgum möguleikum að velja. Það eru því miður ákveðnar hindranir í meðferðinni, skilningurinn ásamt almennu viðhorfi í tengslum við offitu, allt eftir því hvort maður er sjúklingur eða meðferðaraðili.

Rannsókn frá 2019 sýnir að það er gjá á milli sjúklinga og meðferðaraðila þegar horft er til skilningsins á því hver ber ábyrgð á þyngdartapi. Af aðspurðum heilbrigðisstarfsmönnum voru 71% sem telja að það sé verkefni sjúklingsins að léttast. Hins vegar getum við fullyrt að 81% af öllum sjúklingum hafa gert tilraunir til að létta sig. Við höfum enn ekki orðið vör við það að þessi hópur hafi ekki viljað gera eitthvað með þyngd sína. Þess vegna er það óheppilegt að þegar þeir leita eftir hjálp, mæti þeir þessu viðhorfi.

Í hvaða öðrum langvinnum sjúkdómum ætlar maður sjúklingnum að taka ábyrgð á því að breyta ástandinu?

Þörf er á meiri þekkingu á meðferð við ofþyngd

Sýnt hefur verið fram á að þegar fólk léttist um u.þ.b. 10% líkamsþyngdar minnkar orkunotkun um u.þ.b.15% meira en búist var við. Á sama tíma verður breyting á hormónunum sem stjórna matarlyst sem hefur áhrif á matarlyst viðkomandi. Þess vegna þarf að borða meira til að finna fyrir seddu, en fyrir þyngdartapið, og þar með verður erfitt að léttast meira – og sérstaklega að viðhalda þyngdartapinu til langs tíma.

Orsökina fyrir offitu má finna í mjög flóknu kerfi þar sem margir þættir hafa áhrif á orkujafnvægið. Þekktastir þeirra eru offituvaldandi efni (obesogenes), erfðafræðilegir, atferlisfræðilegir, sálfræðilegir og félagslegir þættir. Þess vegna er það viðhorf, að orsökin sé of lítil hreyfing og of mikið af hitaeiningaríkum mat, ofureinföldun.

Við þurfum að breyta viðhorfum og auka forvarnir og meðferð fyrir fólk með offitu – í öllum greinum.

 

Margir meðferðaraðilar, sem daglega veita sjúklingum með offitu ráðgjöf, þekkja því miður ekki til þessara þátta. Þegar sjúklingurinn mætir þessu viðhorfi geta afleiðingarnar orðið minni sjálfsvirðing, sektarkennd, skömm og sjálfsásakanir, sem hjá sumum getur þróast yfir í átröskun.

Þess vegna þurfum við að breyta viðhorfum og auka forvarnir og meðferð fyrir fólk með offitu – í öllum greinum. Og það sem ræður úrslitum er hvort við verðum betri í að skilja hvert annað og tala við hvert annað, ef við ætlum að fá sjúklinga til að leita til heilbrigðiskerfisins eftir hjálp. Sérstaklega á byrjunarstigi ofþyngdarinnar.

Gott væri að byrja á að forgangsraða skyldunámsefni fyrir ýmsar heilbrigðisstéttir. Það þarf einfaldlega að kenna og fræða um offitu og orsakir hennar ásamt meðferðarmöguleikum.

Þú ert ekki of þung/-ur, þú ert með ofþyngd

Nákvæmlega þessa setningu eiga allir í öllum greinum að hafa tileinkað sér sem hluta af sínum orðaforða. Við stöndum frammi fyrir mjög mikilvægri áskorun. Auk þess að valda einstaklingum alvarlegum afleiðingum, kostar offita samfélagið mikla fjármuni. Nauðsynlegt er að við látum frá okkur það útbreidda og úrelta viðhorf að meðferð vandamála í tengslum við þyngd, þyngdaraukningu og þyngdartap sé eingöngu smækkuð niður í sambandið á milli orkuinntöku og orkunotkunar.

Við eigum að fá sjúklingana markvisst meira inn í umræðuna og hlusta á sögu þeirra, þeir eru þrátt fyrir allt sérfræðingarnir í sínu eigin lífi og mögulegum áskorunum. Nákvæmlega sú vinna að fá fram sjónarhorn sjúklinganna teljum við að geti leitt til betri meðferðar og dregið úr fordómum gagnvart þeim sem eru með offitu, til langs tíma – og þess vegna höldum við baráttunni áfram.

Heilmildir
  • Sundhedsstyrelsens Nationale Sundhedsprofil: https://www.sst.dk/da/udgivelser/2018/~/media/73EADC242CDB46BD8ABF9DE895A6132C.ashx
  • A j Stunkard, T A Wadden. Psychological aspects of severe obesity. The American Jounal of Clinical Nutrition, volume 55, Issue 2, February 1992, Pages 524S-532S
  • WHO, 2019: http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0017/351026/WeightBias.pdf
  • Karasu SR 2012. Of mind and matter: Psychological dimensions in obesity. Am J Psychother;66(2):111-28
  • https://www.cancer.dk/dyn/resources/File/file/8/8178/1568287418/rapport_overvaegt_kb_sst_2019_final.pdf
  • Ryden A, Sullivan M, Torgerson, JS et al. 2003. Severe obesity and personality: a comparative controlled study of personality traits. Int J Obes Relat Metab Disord;27(12):1534-1540
  • https://dom-pubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/dom.13752
  • Leibel RL. Molecular physiology of weight regulation in mice and humans. Int J Obes(Lond) 2008;32(7):98-108.
  • King D. Foresight report on obesity. Lancet 2007;24370(9601):1754.
  • Sylvia R, Karasu MD. Of mind and matter: psychological dimension in obesity. Am J Psychother 2012;66(2):111-128.

Tengdar greinar

Ofþyngd er erfið, og það er engin skyndilausn
Offita   Þyngdartap | 5 Lágm. lestur

Ofþyngd er erfið, og það er engin skyndilausn

Tina Vilsbøll er prófessor og yfirlæknir og hún telur að meðferðaraðilar ættu að vera miklu færari í því að grípa tækifæri til umræðna þegar þeir taka á móti sjúklingi með offitu. Einnig dreymir hana um að meðferð einstaklinga með offitu verði allt önnur í framtíðinni.

Ofþyngd og fylgisjúkdómar
Mataræði og hreyfing   Þyngdartap | 5 Lágm. lestur

Ofþyngd og fylgisjúkdómar

Líkaminn er flókinn og þyngdartap og viðhald þyngdartaps er umfangsmikið verkefni. Sten Madsbad, prófessor og yfirlæknir, segir hér frá því hvers vegna líkaminn er svona flókinn og hvaða þýðingu þyngdartap hefur þegar kemur að fylgisjúkdómum.